Search
پنج شنبه ۶ اردیبهشت ۱۳۹۷
  • :
  • :

حوضخانه ی کاخ گلستان

hozkhane1

سفر پادشاهان قاجار به اروپا که با سفر ناصرالدین شاه قاجار(شنبه ۲۱ صفر سنه ۱۲۹۰ ﻫ.ق برابر با ۳۰ فروردین ۱۲۵۲ ﻫ.ش) آغاز می گردد در حقیقت نقطه عطفی در تاریخ حوضخانه می باشد هم به واسطه اینکه این مکان در همان سال ها و بعد از بازگشت ناصرالدین شاه دچار تحول در معماری می گردد و کاملاً به شیوه ای اروپائی بازپیرایی می گردد و هم اینکه بعد از سالها( حدود ۱۳۰ سال) مزین به آثاری می شود که یادگار آن تأثیر گذاری است. تأثیری که تمامی چهره کاخ گلستان را از معماری و عناصر وابسته به آن( مانند کاشیکاری و …) تا خصوصی ترین جنبه ها(پوشش زنان حرم و …) را متأثر از خود می سازد. هر چند که آغاز سفر فرنگ بسیار پیچیده تر از یک عزم ساده شاهانه است و باید دلایل آنرا در عدم توفیق در پیشرفت داخلی و در جا زدن ممالک شرقی از طرفی، و نشر معارف و علوم مغرب زمینیان از دیگر سو و این نکته که پادشاهان قاجار درک کردند که آن سوی مرز جریانی در کار است که باید شناخت و به کار گرفت ،جستجو کرد.
ناصرالدین شاه ترویج صنایع و حرف را در ایران به شکل محدود آغاز کرد، به دور از دمکراسی و آزادی های مدنی مغرب، می پنداشت می شود بدون کم کردن قدرت خویش علوم جدید را به خدمت بگیرد. آرزوی پیشرفت بدون در نظر گرفتن حقوق ملت میسر نگردید، ناصرالدین شاه ترور شد – جمعه ۱۷ ذی القعده ۱۳۱۳ ﻫ.ق برابر با ۱۲ اردیبهشت ۱۲۷۵ ﻫ.ش – ترور ناصرالدین شاه روند رو به توسعه اصلاح طلبی در ایران را گسترش داد و سیستمی را که وی بر اساس خود کامگی طرح ریخته بود را ویران ساخت، جانشین وی روند تغییرات و لزوم آن را دریافت و نسبت به این نکته آگاهی حاصل کرد که روند اصلاحات در ایران گریز ناپذیر است، این وقایع و تغییرات اساسی در معادلات دنیا مانند شکست امپراتوری روسیه- ابرقدرت آن زمان- از ژاپن-کشوری که اصلاحات را هم زمان با ایران شروع کرده بود- مظفرالدین شاه را راغب به امضای فرمان مشروطه نمود-۱۴ جمادی الثانی ۱۳۲۴ ﻫ.ق برابر با ۱۴ مرداد ۱۲۸۵ ﻫ.ش- که به نظر می رسد این حرکت وی بیشتر ناشی از اقتضای روزگار و زمانه بود تا اراده ملوکانه.
مظفرالدین شاه به مانند پدر، ۳ سفر فرنگستان را در کارنامه خود داشت و هر چند که روزنامه های وقت عنوان کلیشهای “….. مجاهدت نفس نفیس همایون و مشاهدات نظر مبارک در جلوگاه نتایج و آثار علوم و فنون و بدایع و صنایع ملل و دول متمدنه ….” و اخذ این صنایع را که از زمان ناصری سبب عمده سفر به دول اروپا ذکر گردیده را همیشه قبل از سفر با سمه و منتشر می ساختند، ولی واقعیت این است که مظفرالدین شاهبه مانند پدرش ناصرالدین شاه نه تنها فنون و بدایع آن کشورها را درست ندید بلکه پولی را که با قرضه جلب کرده بود، صرف خوش گذرانی خود و اطرافیان خود نمود.
اشیاء حوضخانه که می توانستند امروز یادگاری باشند از نقطه عطفی در جهش به سوی توسعه این مملکت متاسفانه امروز یادآور هدف و منظوری است که متحقق نگردید.

واقعیت امر این است که بر پائی و چیدمان آثار حوضخانه از همان ابتدا با رویکرد تاریخی این آثار همراه بوده و مد نظر قرار گرفته شده است در نتیجه در انتخاب تابلوها این فرض بر جنبه زیبائی شناختی آثار تفوق پیدا نموده و کاملاً مشهود و هویدا است، برای کار بر روی اشیاء به دو جنبه شناخت و تحلیل اشیاء توجه گردید، این پژوهش ها در جهت دریافت و ثبت اطلاعات از اشیایی انجام گردید که تقریباً در مدت ده سالی که از افتتاح حوضخانه – ۱۳۷۶ ﻫ.ش- می گذرد و حتی قبل از آن و در طی سالیان دور حرکتی ارزشمند و درخوری جهت پژوهش و ساماندهی و بالطبع معرفی این اشیاء و این بخش انجام نگردیده بود.
با بررسی سفرنامه ها و مطالعه در تاریخ آثار و شخصیتها به این نکته دست یافتیم که آثار موجود در حوضخانه بیشتر مربوط به دوران ناصرالدین شاه و مظفرالدین شاه قاجار است، هم بواسطه اینکه این دو پادشاه مجموعاً ۶ سفر خارجی را به انجام رسانیده بودند و هم اینکه نزدیک به ۶۰ سال– ۱۲۶۴ لغایت ۱۳۲۴ ﻫ.ق برابر با ۱۲۲۷ لغایت ۱۲۸۵ ﻫ.ش – از تاریخ حکمرانی سلسله قاجار را به خود اختصاص می دهند.
کار پژوهشی در مورد تعداد کمی از آثار و برخی از جزئیات در حال انجام است و علاوه بر روش های بکار گرفته شده ، مکاتبه با مراکز معتبر دنیا – موزه ها و مراکز پژوهشی و..- و تبادل اطلاعات با این گونه مراکز جزء برنامه های آینده خواهد بود.
حوضخانه به تحقیق در دوره ناصری و احتمالا در سال۱۲۸۰ ﻫ ق – ۱۲۴۲ ﻫ.ش – بنا گردیده است. البته شواهد امر حاکی از آن است که بعد از بازگشت از سفر اول فرنگ ناصرالدین شاه در سال ۱۲۹۰ ﻫ.ق – ۱۲۵۲ ﻫ.ش – تغییراتی عمده در این عمارت داده شده است، معمارانی که در این تغییرات دخیل بوده اند هنوز شناسائی نشده اند ولی دور از ذهن نیست که حاجی ابوالحسن معمارنوائی – ملقب به معمار باشی یا صنیع الملک اصفهانی- با مباشرت بنائی میرزا یحیی خان معتمد الملک-یحیی خان برادر میرزا حسین خان سپه سالار صدراعظم ناصرالدین شاه و بانی مسجد و مدرسه سپه سالار و چهارمین شوهر عزه الدوله خواهر ناصرالدین شاه بوده است. – در این خصوص دستی داشته اند، این تغییرات بیشتر در جهت هماهنگ کردن نمای بیرونی تالار عاج با بناهای جدید الاحداث سلام و آینه انجام گرفت بدین شکل که حالت ایوان دار بودن تالار عاج و حوضخانه آن را از بین برده و آن را به فضای تالار اضافه نموده اند، این را از ستون های موجود در تالار عاج – که مقدار جلو رفتگی را نشان می دهد – و همچنین تصاویر برجای مانده از وضعیت قبلی می توان بازشناخت. اما اینکه اطلاق نام حوضخانه به چه مکان هائی روائی دارد حرف و حدیث بسیار است ولی باید در نظر داشت این نام را می توان به مکان هایی اطلاق کرد که نوعی خاص از معماری را به کار می گیرند. از کاربرد دقیق این بنا در زمان قاجار بواسطه فقدان اسناد و مدارک معتبر نمی توان به درستی پاسخ گفت مگر آنکه به همان رویه گذشته که کاربرد حوضخانه را منحصر به مکانی با هوایی خنک که جهت استراحت استفاده می شده است منحصر کنیم. قضیه در زمان پهلوی کمی متفاوت است مستندات شفاهی که غالباً از افرادی که در این مکان کار می کرده اند دال بر این است که این مکان در زمان پهلوی دوم جهت برگزاری اعیاد و مراسم مذهبی مورد استفاده قرار می گرفته است .
حوضخانه تالار عاج طبق برنامه ای که برای آن تدارک دیده شد و با در نظر گرفتن فرم خاص معماری که هم از حیث اجرا در مجموعه کاخ گلستان فوق العاده متفاوت و هم از جهت همگونی به معماری اروپائی فوق العاده شباهت داشت، در سال ۱۳۷۶ ﻫ.ش تبدیل به مجموعه تابلوها و همچنین بعضی از اشیاء اهدایی پادشاهان اروپائی به دربار قاجار گردیده و در اردیبهشت ماه ۱۳۸۹ بخش شرقی حوضخانه به منظور تعریفی فراگیرتر –جهت سفرهای فرنگستان– به اسناد تصویری مرتبط و برگرفته از آلبوم خانه کاخ گلستان آراسته شد.

منبع: کاخ گلستان

اشتراک گذاری مطلب
Share on FacebookEmail this to someoneShare on Google+Tweet about this on TwitterShare on LinkedIn



پاسخ دهید